Σπύρος Αραβανής, «Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο».

 

Ο Σπύρος Αραβανής, στο βιβλίο του *«Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο»* (εκδ. Κέδρος, 2024), επιχειρεί ένα τολμηρό και πολυεπίπεδο εγχείρημα: να συγκεράσει διαφορετικά λογοτεχνικά και φιλοσοφικά είδη σ’ ένα ενιαίο, υβριδικό αφήγημα που διαπνέεται από λυρικότητα, διανοητική οξύτητα και υπαρξιακό στοχασμό. Πρόκειται για ένα έργο που κινείται μεταξύ της ποίησης, του φιλοσοφικού στοχασμού, της αυτοβιογραφικής ενδοσκόπησης και της στοχαστικής πρόζας, με εμφανή τα στοιχεία της αποδόμησης και της μεταμοντέρνας αισθητικής.

Η πλοκή –αν υποτεθεί πως υφίσταται με την κλασική έννοια– είναι υποτυπώδης και περισσότερο προσχηματική. Ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται να αφηγηθεί μια συνεκτική ιστορία, αλλά να αποδώσει μια συνειρμική και στοχαστική περιδιάβαση ενός ήρωα (ή αφηγητή) στο αστικό τοπίο. Ο ήρωας αυτός είναι ταυτόχρονα φορέας στοχασμού, παρατηρητής και σχολιαστής, και λειτουργεί περισσότερο ως φιλοσοφικό υποκείμενο παρά ως παραδοσιακός λογοτεχνικός χαρακτήρας.

Η περιπλάνηση στην πόλη γίνεται αφορμή για σειρά στοχασμών που εκκινούν από ερεθίσματα της καθημερινότητας –ένα ξενοδοχείο, μια σκηνή στον δρόμο, το σχόλιο περαστικών– και μετατρέπονται σε αφορμές υπαρξιακής και φιλοσοφικής ενδοσκόπησης. Το εφήμερο μεταπλάθεται σε διαχρονικό, το συγκεκριμένο σε αφηρημένο, το υλικό σε πνευματικό.

Ο Αραβανής αξιοποιεί ποικιλία ύφους, συνδυάζοντας ειρωνεία, λυρισμό, καυστική παρατήρηση και ενίοτε μεταφυσική σοβαρότητα. Το βιβλίο φέρει εμφανείς επιρροές από τη διαλεκτική του Χέγκελ, κυρίως με τη χρήση του όρου «παγκόσμιος ρους του πνεύματος» και την τελεολογία που διατρέχει το έργο, καθώς οι σκέψεις παρουσιάζονται ως υποκείμενα με δική τους δυναμική, που χρησιμοποιούν τα σώματα για να εξελίσσονται μέσα στον χρόνο.

Η διακειμενικότητα είναι διαρκής και πλούσια: φιλοσοφικά αποσπάσματα, ιστορικά περιστατικά, λογοτεχνικά υπαινιγμολογικά σχόλια λειτουργούν ως μικρές νησίδες σκέψης και προσφέρουν ερμηνευτικά κλειδιά στον αναγνώστη. Η αφήγηση θυμίζει, όχι τυχαία, τον Μίλαν Κούντερα και ειδικά *Τη Γιορτή της Ασημαντότητας*, τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς την προβληματική. Όπως στον Κούντερα, έτσι και εδώ, η ασυνέχεια και η αποσπασματικότητα λειτουργούν όχι ως αδυναμία αλλά ως συνειδητή αισθητική και φιλοσοφική επιλογή.

Το βιβλίο ενσωματώνει μικρά περιστατικά –όπως η ιστορία δύο αντιπάλων του Εμφυλίου που πίνουν από το ίδιο κρασί πριν οδηγηθούν στη βία– ως παραβολές ή ηθικά σχόλια για την ανθρώπινη κατάσταση. Οι ιστορίες αυτές λειτουργούν ως σχόλια πάνω στη βία, την ιδεολογία, την κοινή μοίρα των ανθρώπων και την ειρωνεία της ιστορίας.

Επίσης, η έμφαση στα «μικροσυμβάντα» και τις λεπτομέρειες της αστικής καθημερινότητας αποδίδεται με μια σχεδόν φαινομενολογική ματιά. Από το «καθ’ αυτό» των πραγμάτων περνάμε στο «δι’ εαυτό», στην προβολή νοήματος από τον άνθρωπο-υποκείμενο. Πρόκειται για μια λογοτεχνική φαινομενολογία, στην οποία ο κόσμος αναδύεται όχι ως αντικειμενική συνθήκη, αλλά ως υποκειμενική κατασκευή.

Ο τίτλος του έργου, *«Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο»*, δεν είναι τυχαίος ούτε επιφανειακός. Αντιθέτως, συμπυκνώνει όλη τη φιλοσοφική και υπαρξιακή προβληματική του βιβλίου, λειτουργώντας ως μετωνυμία της εσωτερικής πορείας του ήρωα. Το δέντρο –ως σύμβολο– παραπέμπει στη βραδύτητα, στη ρίζωση, στη σιωπηλή ανάπτυξη και στην εσωστρεφή σοφία. Ο ήρωας του Αραβανή «μεγαλώνει» όχι βιολογικά, αλλά πνευματικά και στοχαστικά, μέσα από τα βιώματά του, τη σκέψη και την παρατήρηση.

Το δέντρο είναι επίσης ένα αρχέτυπο της σύνδεσης ουρανού και γης, του νοητού και του υλικού, του πνεύματος και της ύλης –όλα στοιχεία που διαπνέουν το έργο. Η αργή, σιωπηλή, αλλά σταθερή ανάπτυξή του αποτυπώνει τον τρόπο με τον οποίο ο ήρωας αφομοιώνει τα ερεθίσματα της καθημερινότητας και τα μετατρέπει σε γνώση, σε υπαρξιακή σοφία, ίσως και σε εσωτερική λύτρωση. Επομένως, ο τίτλος αποκτά υπαρξιακή βαρύτητα: είναι η αργή, επώδυνη αλλά δημιουργική διαδικασία πνευματικής ενηλικίωσης ενός σύγχρονου ανθρώπου.

Ιδιαίτερη μνεία πρέπει να γίνει στον ρόλο του αστικού περιβάλλοντος. Η πόλη δεν είναι απλώς φόντο· είναι οργανικό μέρος της αφήγησης, ένας καθρέφτης των στοχασμών και των ψυχικών μεταπτώσεων του ήρωα. Οι εναλλαγές στις αστικές εικόνες –από θραύσματα συνομιλιών έως συμπεριφορές περαστικών– γίνονται ερέθισμα για φιλοσοφική αναδίφηση. Η πόλη παρουσιάζεται σαν ένας χώρος ταυτόχρονα υπερπλήρης και άδειος· ένα περιβάλλον όπου όλα είναι παρόντα αλλά τίποτα ουσιαστικά πλήρες.

Μέσα σε αυτό το σκηνικό, το υποκείμενο παλεύει με τη ματαιότητα, την αστάθεια των ταυτοτήτων, την έλλειψη νοήματος. Κι όμως, η ίδια αυτή πόλη προσφέρει τις μικρές «νησίδες» σκέψης και αποκάλυψης: ένα σχόλιο στον δρόμο, μια σκιά σε μια βιτρίνα, μια αναλαμπή μνήμης. Ο συγγραφέας επεξεργάζεται αυτές τις λεπτομέρειες με ματιά σχεδόν φαινομενολογική, δίνοντας πνευματική υπόσταση στα πλέον ασήμαντα συμβάντα.

Σημαντικό στοιχείο του έργου είναι και ο τρόπος με τον οποίο εμπλέκει τον αναγνώστη. Ο Αραβανής δεν προσφέρει έτοιμα νοήματα ούτε καθοδηγεί συναισθηματικά. Αντιθέτως, προκαλεί και προσκαλεί τον αναγνώστη να συνθέσει μόνος του τα κομμάτια του παζλ. Η συνειρμική δομή, η αποσπασματικότητα και η ελλειπτικότητα της γραφής απαιτούν ενεργή συμμετοχή, κριτική εγρήγορση και στοχαστική διάθεση.

Το βιβλίο δεν λειτουργεί ως παρηγορητική αφήγηση ή ανάγνωσμα απόδρασης. Αντίθετα, στρέφεται προς τη δυσφορία της ύπαρξης και της συνειδητοποίησης. Μοιάζει να απευθύνεται σε έναν αναγνώστη που αναζητά τη σιωπηλή αλήθεια μέσα στο πολύβουο χάος του σύγχρονου κόσμου· που προσπαθεί να διακρίνει στα φαινομενικά ασήμαντα την προοπτική του σημαντικού.

«Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο»* είναι ένα πολυσύνθετο και απαιτητικό βιβλίο, το οποίο προϋποθέτει από τον αναγνώστη προσοχή, διανοητική εγρήγορση και μια διάθεση να αφεθεί στη ροή του στοχασμού και όχι στην αναζήτηση μιας ξεκάθαρης ιστορίας. Ο Σπύρος Αραβανής επιτυγχάνει αυτό που ευαγγελίζεται στο οπισθόφυλλο: δημιουργεί ένα υβρίδιο αφήγησης και σκέψης, ένα βιβλίο που αντανακλά τον υπαρξιακό και πνευματικό ταραγμένο κόσμο μας, με τα μέσα της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας και της παρατήρησης της καθημερινότητας. Ένα έργο που δεν χαρίζεται στον αναγνώστη, αλλά τον προσκαλεί σε μια περιπλάνηση όχι μόνο στον αστικό χώρο αλλά κυρίως στον χώρο της συνείδησης.

Ο *«Εκείνος που μεγάλωνε σαν δέντρο»* αποτελεί ένα βιβλίο ιδιόμορφο, αποστασιοποιημένο από τις νόρμες της παραδοσιακής αφήγησης και ενταγμένο στην παράδοση της στοχαστικής λογοτεχνίας. Η αισθητική του ταυτίζεται με τη μορφή της σκέψης: πολυφωνική, ρευστή, ασυνεχής, αλλά ταυτόχρονα στοχευμένη και ενδοσκοπική. Δεν αποσκοπεί στην αφήγηση μιας ιστορίας, αλλά στην αναπαράσταση ενός τρόπου να βλέπεις, να σκέφτεσαι, να υπάρχεις.

Σε μια εποχή όπου η λογοτεχνία τείνει να εξαντλείται στην πλοκή και στη συναισθηματική επίδραση, το βιβλίο του Σπύρου Αραβανή επιλέγει μια πιο απαιτητική και ουσιαστική κατεύθυνση: την αναμέτρηση με τη σκέψη, τη γλώσσα και την πνευματικότητα του σύγχρονου ανθρώπου. Πρόκειται για ένα έργο που δεν στοχεύει στην κατανάλωση αλλά στην καλλιέργεια. Και με αυτή την έννοια, εκπληρώνει απόλυτα τον τίτλο του: είναι ένα έργο που μεγαλώνει –και ωριμάζει– σαν δέντρο.

Ο Σπύρος Αραβανής, είναι φιλόλογος και διευθυντής του διαδικτυακού περιοδικού poiein.gr